Soms bevindt zich in een oud interieur een voorwerp waar je gemakkelijk aan voorbijgaat, totdat je het eens wat beter bekijkt. Dat geldt ook voor deze gietijzeren haardplaat in de keuken van De Eijnderic. Op het eerste gezicht vooral een fraai stuk versiering, maar de voorstelling blijkt een verhaal te vertellen dat eeuwen teruggaat.
Centraal op de plaat staan een vrouw en een leeuw binnen een omheining. Boven hen lezen we de woorden PRO PATRIA, Latijn voor voor het vaderland.
De vrouw stelt de Nederlandse of Hollandse Maagd voor. In haar hand houdt zij een lans met daarop de zogeheten vrijheidshoed, een oud symbool van vrijheid. Naast haar staat de Nederlandse leeuw, herkenbaar aan het zwaard en de bundel pijlen.
Ook de omheining waarin beiden zitten heeft een betekenis. Dit is de Hollandse Tuin, een voorstelling die vanaf de late middeleeuwen werd gebruikt als symbool voor het beschermde Nederlandse grondgebied. De afzonderlijke pijlen staan voor de gewesten: één pijl kan gemakkelijk worden gebroken, maar een bundel pijlen is sterk. Zo werd de voorstelling een symbool van samenwerking en eenheid.
Een populair motief in de zeventiende eeuw
De voorstelling Pro Patria was in de zeventiende eeuw bijzonder geliefd. We vinden haar niet alleen op haardplaten, maar ook op prenten, penningen en andere voorwerpen.
Er zijn verschillende vergelijkbare gietijzeren haardplaten bewaard gebleven. Museum De Lakenhal in Leiden bezit bijvoorbeeld een Pro Patria-haardplaat uit 1644. Ook zijn exemplaren bekend uit onder andere 1665 en 1667.
Deze plaat is bijzonder rijk versierd. Rond de centrale voorstelling zien we bloemen, vruchten en verschillende maskerkoppen. Helemaal bovenaan bevindt zich een grote gezichtskop, geflankeerd door twee gestileerde dieren. Een haardplaat in de collectie van Stadskasteel Zaltbommel heeft een sterk vergelijkbare combinatie van de Pro Patria-voorstelling met dergelijke ornamenten en wordt gedateerd in de periode 1600–1700.
Een raadselachtig teken
Onderaan de plaat bevindt zich nog een interessant detail. In een ovaal ornament zijn tekens aangebracht die op het eerste gezicht gelezen zouden kunnen worden als “L7C”.
Aanvankelijk ligt het voor de hand om aan een jaartal te denken. Maar dat lijkt bij nader onderzoek niet erg waarschijnlijk. L7C vormt geen gebruikelijke Romeinse of zeventiende-eeuwse schrijfwijze van een jaartal.
Waarschijnlijker is dat we hier te maken hebben met een merk of monogram. Dergelijke tekens komen op historische haardplaten voor. Zo vermeldt Museum De Lakenhal bij zijn exemplaar uit 1644 een gietmerk met de letters AD.
Wat de tekens op deze plaat precies betekenen en naar welke gieter of maker ze verwijzen, hebben we vooralsnog niet kunnen achterhalen.
Hoe oud is deze plaat?
Dat is misschien wel de interessantste vraag – en tegelijkertijd de moeilijkste.
De voorstelling zelf past uitstekend in de zeventiende-eeuwse traditie. Vergelijkbare platen zijn uit die periode bekend. Maar dat betekent nog niet automatisch dat dit exemplaar ook daadwerkelijk in de zeventiende eeuw is gegoten.
Populaire modellen werden namelijk lange tijd gebruikt en soms opnieuw gegoten. Bovendien zijn Pro Patria-haardplaten bekend die aanzienlijk jonger zijn. Zo beschrijft Erfgoed Alkmaar een exemplaar dat in het midden van de achttiende eeuw wordt geplaatst.
Daarom is enige voorzichtigheid op zijn plaats. Op grond van alleen de voorstelling kunnen we onze plaat niet met zekerheid dateren.
Van gebruiksvoorwerp tot geschiedenis
Haardplaten hadden oorspronkelijk een heel praktische functie. De zware gietijzeren plaat werd tegen de achterwand van een open haard geplaatst. Het ijzer beschermde het metselwerk tegen de hitte, nam warmte op en straalde die vervolgens weer de kamer in.
Maar zo’n plaat was tegelijkertijd een opvallend onderdeel van het interieur. Daarom werden haardplaten voorzien van wapens, Bijbelse voorstellingen, mythologische taferelen en – zoals hier – politieke en vaderlandse symboliek.
Deze Pro Patria-plaat verenigt beide functies. Het is een zwaar stuk gietijzer dat ooit bedoeld was om warmte vast te houden, maar tegelijkertijd draagt het een boodschap uit die eeuwen geleden onmiddellijk herkenbaar moet zijn geweest: vrijheid, eenheid en bescherming van het vaderland.
En dan blijft onderaan dat kleine raadsel over: wat betekenen de tekens in het ovaal en wie heeft deze plaat gegoten?
Misschien vertelt juist dat detail ons uiteindelijk hoe oud de plaat werkelijk is en waar zij vandaan komt.
